Mikołaj Rej z Nagłowic (1505–1569) to postać fundamentalna dla polskiej kultury, języka i literatury. Często określany mianem „ojca literatury polskiej”, był pierwszym wybitnym twórcą, który konsekwentnie pisał w języku ojczystym, rezygnując z dominującej wówczas łaciny. Jako poeta, prozaik, tłumacz, a także aktywny działacz polityczny i reformator religijny, wywarł niezatarty wpływ na kształtowanie się świadomości narodowej w dobie renesansu.
Mikołaj Rej urodził się 4 lutego 1505 roku w Żurawnie (obecnie na terenie Ukrainy). Pochodził ze średniozamożnej szlachty herbu Oksza. Jego ojciec, Stanisław Rej, był dworzaninem, który dzięki swoim zasługom otrzymał dobra ziemskie, co pozwoliło rodzinie na zapewnienie synowi odpowiedniego wykształcenia. Rodzina Reja była silnie związana z tradycją szlachecką, co w późniejszych latach miało znaleźć odzwierciedlenie w jego twórczości, pełnej pochwały życia ziemiańskiego i cnót obywatelskich.
W 1518 roku, w wieku trzynastu lat, młody Mikołaj rozpoczął studia na Akademii Krakowskiej. Kraków w XVI wieku był prężnym ośrodkiem humanistycznym, przyciągającym uczonych z całej Europy. Choć pobyt Reja na uczelni trwał zaledwie rok i nie został zwieńczony stopniem naukowym, czas spędzony w Krakowie był dla niego formacyjny. To tutaj zetknął się z ideami odrodzenia, poznał klasykę łacińską oraz atmosferę intelektualną miasta, która w dużej mierze ukształtowała jego późniejsze poglądy.
Po opuszczeniu Krakowa, Rej nie kontynuował formalnej edukacji na innych uniwersytetach. Jego prawdziwą szkołą życia stał się dwór magnacki Andrzeja Tęczyńskiego, wojewody sandomierskiego, gdzie Rej zdobywał szlify dyplomatyczne i polityczne. To właśnie w tym środowisku rozwinął swoje talenty oratorskie i literackie, które z czasem miały służyć całemu narodowi.
Mikołaj Rej w 1531 roku poślubił Zofię Kosnówną, pochodzącą z ubogiej szlachty z okolic Chełma. Małżeństwo to okazało się niezwykle trwałe i szczęśliwe, co było rzadkością w tamtych czasach. Para doczekała się licznego potomstwa – historycy wskazują na co najmniej kilkoro dzieci, w tym synów: Andrzeja, Mikołaja, Krzysztofa i Stanisława, oraz córki. Rej był człowiekiem głęboko zaangażowanym w sprawy rodzinne, a jego dom w posiadłościach takich jak Skoki czy Rejowiec był ośrodkiem życia kulturalnego i religijnego.
Największym wkładem Reja w polską kulturę jest jego decyzja o pisaniu po polsku. Swoją postawę wyraził w słynnym zdaniu: „A niechaj narodowie wżdy postronni znają, iż Polacy nie gęsi, iż swój język mają”. Do najważniejszych dzieł Mikołaja Reja należą:
Rej był nie tylko pisarzem, ale również aktywnym politykiem. Wielokrotnie posłował na sejmy, gdzie z zaangażowaniem bronił przywilejów szlacheckich oraz opowiadał się za reformami państwa. Był zwolennikiem ruchu egzekucyjnego, postulującego naprawę Rzeczypospolitej poprzez przestrzeganie prawa. Jako zagorzały zwolennik reformacji, aktywnie wspierał rozwój zborów kalwińskich.
Mikołaj Rej zmarł w 1569 roku w Rejowcu. Miał wówczas 64 lata. Jego śmierć zakończyła epokę, w której język polski stał się pełnoprawnym narzędziem literatury wysokiej, gotowym do podejmowania najtrudniejszych tematów teologicznych, filozoficznych i politycznych.
Pamięć o Mikołaju Reju jest w Polsce żywa do dnia dzisiejszego. Jego imieniem nazywane są liczne ulice, place oraz szkoły w wielu miastach kraju. W Krakowie, mieście, w którym rozpoczynał swoją edukację, znajduje się popiersie poety oraz tablice pamiątkowe. Warto wspomnieć o:
Miano to przysługuje mu, ponieważ jako pierwszy pisarz w historii Polski konsekwentnie tworzył literaturę w języku narodowym, udowadniając, że polszczyzna nadaje się do opisywania skomplikowanych problemów teologicznych, politycznych i etycznych, nie ustępując przy tym łacinie.
Mikołaj Rej studiował na Akademii Krakowskiej w 1518 roku. Choć jego studia były krótkotrwałe, pobyt w ówczesnej stolicy Polski pozwolił mu na kontakt z czołowymi umysłami epoki, co miało kluczowe znaczenie dla jego późniejszej twórczości i humanistycznej formacji.
Tak, Rej był człowiekiem głęboko religijnym. W dojrzałym wieku dokonał konwersji na kalwinizm, co wpłynęło na charakter jego twórczości (np. „Postylla pańska”). Aktywnie wspierał ruch reformacyjny, widząc w nim szansę na odnowę moralną społeczeństwa.
Za najwybitniejsze dzieło Reja uznaje się „Żywot człowieka poczciwego”. Jest to renesansowy wzorzec życia, w którym autor opisuje idealny model egzystencji ziemianina, łączący pracę na roli, troskę o rodzinę, życie w zgodzie z naturą oraz głęboką moralność.
